Zo vierde vandaag de Hoeksche Waard Koninginnedag op een wijze, die waarschijnlijk uniek is voor Nederland. Misschien niet door de beelden uit het verleden, die men er opriep, maar wel door het feit dat een gehele streek kwam tot een gezamenlijke manifestatie.[1]

In april 1955 haalde de Hoeksche Waard het nationale nieuws: in Twente, Deventer en zelfs in landelijke dagbladen zoals de Telegraaf werden de verschillende gemeenten geprezen om hun spectaculaire, kilometerslange optocht over het eiland.[2]

Iets minder dan tien jaar na de grootse viering van de bevrijding in 1945, waar de deelnemers zich uitdosten als figuren uit de (vroegmoderne) Vaderlandse geschiedenis, besloten de verschillende Oranjeverenigingen in de Hoeksche Waard dat het tweede lustrum van de bevrijding nóg grootser gevierd moest worden dan voorheen.[3]

Er werd besloten om, net als toen, een grootse Historische & allegorische optocht te organiseren.[4] Verenigd in een federatie besloten de Oranjeverenigingen van de Hoeksche Waard in november 1954 een commissie op te zetten om deze ook daadwerkelijk te gaan organiseren. Na een paar maanden plannen en studeren kregen zij groen ligt: het kon! Er werd besloten om de optocht plaats te laten vinden 30 april 1955: zo zat men niet in de weg van de feestelijkheden op 5 mei én kon men de verjaardag van de koningin vieren.[5]

De optocht zou gaan bestaan uit twee delen: een historisch deel en een allegorisch deel. Het allegorisch deel bestond uit verschillende uitbeeldingen van de streek, er deed bijvoorbeeld een kar met suikerbieten mee om de suikerbietencampagnes van de suikerfabriek van Puttershoek uit te beelden, en uit karren van vrijwillige deelnemers, zoals een slager uit Heinenoord.[6] Het werd een waar volksfeest, waar vanuit alle dorpen muziek-, speel-, spel- en sportverenigingen hun bijdrage leverden.

Dat men zich verheugde op een nieuwe optocht, werd meteen duidelijk. Binnen een week hadden zich al 40 wagen aangemeld om mee te rijden.[7] Dat aantal liep zelfs op tot 88, waaronder veertien historische wagens.[8]

De historische optocht van de Hoeksche Waard

Interessanter is echter het historisch deel van de optocht. De organisatie had besloten om elk van de veertien dorpsgemeenten te vragen een hoogtepunt uit de eigen geschiedenis tussen 1450 en 1850 uit te beelden. Daarbij kwam men uit op personen die betekenis hadden voor het dorp of de ontstaansgeschiedenis daarvan.[9]

Dat is goed gelukt. Alle veertien dorpen wisten iemand te vinden en hebben de tijd netjes verdeeld. Van Numansdorp, met hun geschiedsverbeelding uit 1496, tot Maasdam, die personen uit 1788-1814 uitbeelden: samen vormden de wagens een mooi overzicht van de geschiedenis van het eiland.[10]

Nadat de ideeën voor de wagens werden vastgesteld, was het tijd om de plannen tot uitvoer te brengen. De federatie vroeg de Schippers in Rotterdam om de kostuums samen te stellen en aan te leveren. Meer dan honderd mensen werden bereid gevonden om namens hun dorp te figureren in deze kleding.[11] Om de wagens zelf samen te stellen heeft men samengewerkt met de Rhoonse kunstschilder en beeldhouwer H.F. Bieling. Aan de hand van zijn tekeningen hebben verschillende ambachtslieden uit het dorp de wagens opgebouwd.[12]

Het plan was om de wagens te financieren via de federatie, maar dat de deelnemers zelf hun kostuums moeten betalen. De Oranjevereniging in Nieuw-Beijerland besloot er toe om deze zelf te financieren, om de vrijwilligers te bedanken voor hun bijdrage aan de stoet.[13] Daarvoor moesten ze wel minstens 400 programmaboekjes a 0,50 gulden per stuk verkopen.[14]

Afb. Het programmaboekje voor de historische- en allegorische optocht.[15]

De verschillende Oranjeverenigingen maakten samen een programmaboekje voor de dag, waarin alle deelnemers, de verschillende activiteiten, beschrijvingen van de historische wagens en meer was opgenomen. Onder diegenen die het boekje aanschaften werden verschillende prijzen verloot, zoals een radio.[16]

Een kilometerslange optocht

Na weken aan werken en voorbereiden, werden de plannen op 30 april werkelijkheid. Die ochtend was het een drukte van jewelste in de Hoeksche waard. Vanuit alle dorpen hadden zich karren verzameld om op tijd in het gebouw Concordia in Westmaas te kunnen staan. Daar waren die week alle kostuums en verkleedattributen bezorgd. De deelnemers verkleedden zich, kregen de nodige schmink op en namen nog wat laatste aanwijzingen over hun plek en houding op de wagens aan van de ontwerper.[17] Nadat zij zich in een kilometerslange rij hadden opgesteld, konden ze vertrekken.

De urenlange tocht vertrok om half elf ’s ochtend uit Westmaas, waarna achtereenvolgend Mijnsheerenland, Maasdam, Strijen, ‘s-Gravendeel, Maasdam, Puttershoek, Heinenoord, Oud-Beijerland, Nieuw-Beijerland, Piershil, Goudswaard, Zuid-Beijerland, Numansdorp en Klaaswaal werden aangedaan. [18] In ’s-Gravendeel, Oud Beijerland en Numansdorp bleef de stoet 15 minuten staan, waarna de omwonenden de deelnemers opvingen in hun huizen.[19] De optocht eindigde in Westmaas, waar de prijzen werden verloot onder iedereen die een programmaboekje had gekocht.[20] Ook werden de prijzen uitgereikt voor zowel de historische als de allegorische wagens.

Veertien wagens

Hoe zagen de wagens er uit, en wat betekenen ze? Vooraf hebben de verenigingen bekend gemaakt welke tijdsperiode ze uitbeelden en welke personages op de wagens staan. Samen met de foto’s uit het archief geven die beschrijvingen een goed beeld bij de bedoeling én uitvoering van de wagens.

Wagen 1: Numansdorp

Afb. De wagen van Numansdorp.[21]

De wagen van Numansdorp voerde de stoet aan en stond in het teken van Meester Gerard Numan, de naamgever van het dorp. Deze rechtsgeleerde was een secretaris van de Oostenrijkse keizer Maximiliaan I en kreeg de onbebouwde grond waar numansdorp staat in 1492 in zijn bezit. Op de kar staan ook zijn zoon Jan Numan en zijn mede-eigenaren Thomas Beuckelaer en Jacob Barry.[22]

Juryoordeel: plek 13, 228 punten

Wagen 2: Mijnsheerenland

Afb. De inzending van Mijnsheerenland.[23]

Daarop volgt de wagen van Mijnsheerenland. Hierop wordt Elisabeth van Loon, de ambachtsvrouw van het dorp en de weduwe van de ridder Vranck van Praet, anno 1513 afgebeeld. Samen met haar zoon, schoondochter en kleinzoon wordt ze begroet door het dorpsbestuur.[24]

Juryoordeel: plek 11, 243 punten

Wagen 3: Heinenoord

Afb. De wagen van Heinenoord.[25]

Daaropvolgend heeft Heinenoord een voorstelling anno 1515 voorbereid, waarin de weduwe van de ridder van Assendelft, Alijt Florisdochter van Kijfhoeck, samen met haar dochter en zoon het dorp bezoekt.[26]

Juryoordeel: plek 10, 245 punten

Wagen 4: Puttershoek

Afb. De ridder van Lier op de wagen van Puttershoek.[27]

De inwoners van Puttershoek hebben de Ridder Arent Arentszoon van Lier, naamgever van de Arent van Lierstraat, vooruitgeschoven als icoon van de dorpsgeschiedenis. Het Familiewapen van de familie van Lier, drie zwarte lelies op een zilveren achtergrond, vormt nog steeds het wapen van het dorp Puttershoek.[28]

Juryoordeel: plek 3, 278 punten

Wagen 5: Oud-Beijerland

Afb. De wagen van Oud-Beijerland.[29]

Oud Beijerland heeft alles uit de kast getrokken om Lamorael, de graaf van Egmont en zijn vrouw Sabina van Beieren uit te beelden. Het beeld wordt afgemaakt door twee hellebaardiers.[30]

Juryoordeel: plek 12, 237 punten

Wagen 6: ’s-Gravendeel

Afb. De Praalwagen van ’s-Gravendeel.[31]

De ’s-Gravendeelse wagen bestaat uit het college van schout en schepenen, inclusief secretaris, in vergadering bijeen.[32]

Juryoordeel: plek 6, 267 punten

Wagen 7: Zuid-Beijerland

Afb. De wagen van Zuid Beijerland.[33]

De volgende wagen laat geen bezoek, maar een belangrijk moment in de geschiedenis van Zuid-Beijerland zien. De kar moet het huis van Johan van Oldenbarnevelt voorstellen op 17 juli 1965, waar hij, samen met de pensionaris van Dordrecht, de burgemeester van de raad van Holland de grond van de nieuwe polder Klein Zuid-Beijerland verkaveld.[34]

Juryoordeel: plek 8, 252 punten

Wagen 8: Nieuw-Beijerland

Af. Nieuw-Beijerland.[35]

Op de wagen van Nieuw-Beijerland ontvangen de bewoners van Doelwijck het plaatselijke bestuur.[36]

Juryoordeel: plek 5 (gedeeld), 269 punten

Wagen 9: Klaaswaal

Afb. Klaaswaal zet een schilderachtig tafereel neer.[37]

Wie de wagen van Klaaswaal bekijkt, valt meteen de schilder op, die de compagnie Klaeswael ten tijde van het rampjaar 1672 in de Hollandse oorlog afbeeld. Enkele sleutelfiguren, zoals de kapitein van de compagnie, zijn afgebeeld.[38]

Juryoordeel: plek 7, 261 punten

Wagen 10: Strijen

Afb. de wagen van Strijen.[39]

Strijen laat zien dat de Hoeksche waard ook verweven is met de nationale geschiedenis. Stadhouder Johan Willem Friso, Prins van Oranje, was op 14 juli 1711 op weg naar den Haag. Onderweg neemt hij het veer van Moerdijk naar Strijensas over het Hollands diep. We zien hem, samen met zijn knechten, stalmeester en oppermeester in gesprek met de schipper. Iets na de afgebeelde scene verdrinkt de stadhouder door plots noodweer, net voor de haven van Strijensas.[40]

Juryoordeel: plek 2, 296 punten

Wagen 11: Piershil

Afb. De winnaars: de wagen van Piershil.[41]

De volgende wagen was die van Piershil, die de herinnering aan ambachtsheer Hendrik Gevers, tevens burgemeester van Rotterdam, tot leven weet de brengen bij een bezoek aan het dorp met zijn vrouw.[42] De kar was dusdanig goed gelukt dat de veertienkoppige jury de kar tot winnaar van de optocht verkoos.[43]

Juryoordeel: plek 1, 325 punten

Wagen 12: Goudswaard

Afb. Het trapwerk van Goudswaard.[44]

Ook Goudswaard laat met ambachtsheer Jan van der Heim, tevens burgemeester van Schiedam, een landheer zien in gesprek met het dagelijkse bestuur. Opvallend is dat met zijn vrouw en zoon drie opvolgende ambachtsheren te zien zijn: na het overlijden van Van der Heim erfde zijn vrouw het ambacht en na diens overlijden van zoon Jan Hendrik van der Does het dorp over.[45]

Juryoordeel: plek 5 (gedeeld), 269 punten

Wagen 13: Westmaas

Afb. De wagen van Westmaas.[46]

Ook de heer van Westmaas, Mr. Hendrik de Roo, bracht samen met zijn vrouw een bezoek aan hun ambachtsheerlijkheid.[47]

Juryoordeel: plek 9, 246 punten

Wagen 14: Maasdam

Afb. Het gezelschap van Maasdam.[48]

De laatste en meest ‘moderne’ wagen was die van Maasdam, die op hun kar generaal-majoor Adam Francois van der Duyn van Maasdam lieten zien. Samen met zijn neef en diens vrouw bezoeken ze het dorp.

Ook de ambachtsheren van de Sint-Anthoniepolder en Cillaarshoek, respectievelijk jonkheer Gerlach Jan Doys, baron van der Does en Jan Wouter Valckenier bezoeken hun ambachtsheerlijkheden.[49]

Juryoordeel: plek 4, 271 punten

Succes

Terugkijkend op de optocht bleek de organisatie een groot succes. Ondanks aanvankelijke scepsis, het project zou te groot zijn, te duur en te snel plaatsvinden, bleken de verschillende Oranjeverenigingen samen iets moois neer te kunnen zetten. Dat werd ook beloond: overal in de Hoeksche waard stonden mensen te kijken. In gesprek met de veermannen bleek zelfs dat er mensen van ver buiten het eiland op de stoet afkwamen.[50] Cornelis van Es van der Have, wethouder van Puttershoek en voorzitter van de federatie van Oranjeverenigingen zei het misschien wel het beste: Moeten wij een oordeel uitspreken, dan mogen wij aan de hand van de resultaten, in alle bescheidenheid opmerken dat onze onderneming, de organisatie van een optocht door de veertien gemeenten van de Hoeksche Waard, volkomen geslaagd.[51]

---

[1] ‘Historische optocht door 13 gemeenten’, Twentsch dagblad Tubantia (Enschede 30 april 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMHCO02:163752025:mpeg21:a00003>.

[2] ‘Optocht een dag lang’, De Telegraaf (Amsterdam 2 mei 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110586361:mpeg21:a0128>.

[3] Gemeente Hoeksche Waard, ‘80 jaar vrijheid in de Hoeksche Waard’, aldaar 56-57 <https://www.gemeentehw.nl/bestuur-organisatie/80-jaar-vrijheid-in-de-hoeksche-waard/>.

[4] Ibid., 57.

[5] ‘De Bevrijdingsfeesten in de Hoeksche Waard: Grote historische en allegorische optocht op 30 april’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 2 maart 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063026:mpeg21:a00012>.

[6] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 14 maart 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063031:mpeg21:a00012>.

[7] ‘Federatie van Oranjeverenigingen in de Hoeksche Waard; Algemene vergadering te Klaaswaal’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 21 maart 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063034:mpeg21:a00015>.

[8] ‘De grote optocht door de Hoeksche Waard’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 27 april 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063049:mpeg21:a00016>.

[9] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[10] Ibid.

[11] ‘De Bevrijdingsfeesten in de Hoeksche Waard: Grote historische en allegorische optocht op 30 april’.

[12] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[13] ‘Vergadering Oranjevereniging’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 16 maart 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063032:mpeg21:a00017>.

[14] Ibid.

[15] ‘Federatie van Oranjeverenigingen in de Hoeksche Waard Programma 1. Koninginnedag 1955 en 2. bevrijdingsdag 1955 (publicatie 00542 uit de bibliotheek Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/bibliotheek.pl?ident=00542>.

[16] Ibid.

[17] ‘Een fraaie streekmanifestatie van de Hoeksche Waard: Kleurrijke optocht op Koninginnedag’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 3 mei 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063051:mpeg21:a00072>.

[18] ‘De grote optocht door de Hoeksche Waard’.

[19] Ibid.

[20] Ibid.

[21] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007826 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007826>.

[22] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[23] ‘Puttershoek, Bevrijdingsfeest. (foto 00006821 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00006821>.

[24] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[25] ‘Puttershoek, bevrijdingsoptocht (foto 00002708 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00002708>.

[26] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[27] ‘Puttershoek, Bevrijngsoptocht 1955. (foto 00007827 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007827>.

[28] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[29] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007828 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007828>.

[30] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[31] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007829 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007829>.

[32] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[33] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007834 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007834>.

[34] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[35] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007835 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007835>.

[36] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[37] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007913 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007913>.

[38] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[39] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007837 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007837>.

[40] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[41] ‘Optocht in de Hoeksche Waard’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 3 mei 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063051:mpeg21:a00007>.

[42] ‘1955 – Feest 10 jaar bevrijding’ <https://piershil.com/video/1955-feest-10-jaar-bevrijding/>.

[43] ‘Optocht in de Hoeksche Waard’.

[44] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007836 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007836>.

[45] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[46] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955. (foto 00007924 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007924>.

[47] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[48] ‘Puttershoek, Bevrijdingsoptocht 1955 (foto 00007843 uit de beeldbank Museum Hoeksche Waard)’ <https://beeldbank.museumhw.nl/cgi-bin/fotohoekschewaard.pl?ident=00007843>.

[49] ‘Grote historische optocht door de Hoeksche Waard’.

[50] ‘Een fraaie streekmanifestatie van de Hoeksche Waard: Kleurrijke optocht op Koninginnedag’.

[51] ‘Oranjeverenigingen kwamen bijeen te Westmaas’, Nieuwsblad voor de Hoeksche Waard en IJselmonde (Oud-Beijerland 25 mei 1955) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMHW01:001063059:mpeg21:a00020>.