Het gebeurd niet vaak dat de Hoeksche Waard, laat staan Puttershoek, een primeur kent op bestuurlijk vlak. Het zit in de cultuur van het eiland om tradities te koesteren en waarde te hechten aan stabiliteit. Toch heeft Puttershoek de eerste vrouwelijke burgemeester van Zuid-Holland (de vijfde van Nederland) mogen verwelkomen in 1972. Hoe uniek dat was laat de geschiedenis blijken: Gerda van den Bosch was de eerste en gelijk de laatste burgemeester van Puttershoek tot de benoeming van Marian Witte als burgemeester van de Hoeksche waard in 2025. Deze korte biografie verkent het leven en de drijfveren van een opvallende crisisbestuurster.

Gerda van den Bosch werd in 1921 geboren in het Gelderse Aalten. In tegenstelling tot veel van haar ambtsgenoten was ze van vrij eenvoudige komaf. Ze werd geboren als eerste dochter in het gezin van landbouwer Gerrit Jan Brethouwer. Nadat ze de eerste jaren van haar leven doorbracht op de boerderij van haar ouders, ging ze op haar zeventiende als secretaresse de slag bij het gemeentesecretariaat van Aalten. Na acht jaar bij haar thuisgemeente groeide ze door tot stafmedewerkster bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, waar ze tot haar trouwen bleef werken.

Hoewel zij door haar huwelijksverplichtingen niet meer aan het werk ging, bleef ze toch betrokken bij de wereld van het openbaar bestuur. Na een aantal jaar werd ze bestuurslid bij de PvdA in haar nieuwe woonplaats Wassenaar en werd ze als ondersteunster actief voor de hervormde kerkgemeenschap.[1] Als bestuurslid was zij een van de voorvechters van een van de eerste linkse fusies in het Nederlands gemeentelijk bestuur. Samen met o.a. nieuwkomers D66 wist zij door de oprichting van het Open Appèl een vuist te maken tegen het overwegend rechtsliberale gemeentebestuur in het vermogende Wassenaar. Later zouden naar haar voorbeeld ook vergelijkbare initiatieven ontstaan in plaatsen als Hilversum, Laren en Voorburg.[2] In september 1970, na de fusie, werd ze verkozen tot lijstaanvoerder en fractievoorzitter voor deze nieuwe beweging.[3]

Mevrouw de burgemeester

Heel erg lang zou zij echter niet op haar plaats blijven in de Wassenaarse raad. Met anderhalf jaar ervaring besloot zij om te solliciteren naar een burgemeesterspost. Na een bezoek aan Puttershoek, een dorp dat (inter)nationaal bekend stond om haar suikerfabriek maar vooral om schaatskampioen Kees Verkerk, wist zij zeker dat ze daar burgemeester wilde worden. Ze stuurde een brief naar de sociaalliberale VVD-minister Molly Geertsema, haar bekend als oud-burgemeester van Wassenaar, en werd meteen uitgenodigd. Een gesprek later werd zij voorgedragen als burgemeester.[4]

Op 16 februari 1972 werd ze op 50-jarige leeftijd benoemd tot burgemeester van Puttershoek.[5] Dat ging niet al te makkelijk. Al voor haar eerste dag ging het mis: Op de dag waarop zij zou worden ingehuldigd als burgemeester van het dorp aan de oude maas, moest dorpsicoon Kees Verkerk in actie komen voor de wereldkampioenschappen schaatsen. Omdat het gemeentebestuur er van uit ging dat er in dat geval niemand aanwezig zou zijn op de inhuldiging en de receptie Van den Bosch, werd besloten om de inhuldiging met een dag te vervroegen.[6]

Een televisietoernooi was echter niet de enige reden voor een moeizame start. Het was in deze tijd niet gebruikelijk dat ook vrouwen het burgemeestersambt op zich namen. Dat blijkt ook uit de kranten uit die tijd: bijna alle koppen benoemen haar vrouw-zijn eerder dan haar partijlidmaatschap of geloofsovertuiging.[7] Ze werd dan ook niet met open armen ontvangen, zou ze later zeggen. Vooral de mannen in haar raad, maar ook daarbuiten, vonden het een vreemde gewaarwording.[8] Het burgemeesterschap was voor velen een aangelegenheid voor heren met een enorme schat aan (bestuurs)ervaring in het openbaar bestuur, het liefst uit een van de bekende bestuurdersfamilies. Zij voldeed aan geen van die criteria.

Burgemeester in crisistijd

Ondanks de scepsis bleef ze aan als burgemeester. Hoewel er in de eerste jaren van haar burgemeesterschap maar weinig opvallends gebeurde, stond de tweede helft van haar burgemeesterschap in het teken van crisisleiderschap. De grootste crisis in haar tijd als bestuurder was de vondst van een actieve V-1-raket op bij het dorp, waar zij min of meer toevallig bij betrokken was. Toen zij een bezoek bracht aan het echtpaar Dorst, dat die dag 55 jaar getrouwd was, raakte ze met de bruidegom in gesprek over de oorlog. Die wist te vertellen dat vlakbij zijn woning ooit eens een Duitse raket was ingeslagen die nooit was ontploft. Hoewel de gebroeders Bijl, die toentertijd de grond verbouwden, met paarden hadden geprobeerd om de bom uit de grond te trekken, kregen ze geen beweging in het gevaarte. Omdat er een vleugel was losgekomen, dachten ze dat de bom onschadelijk was, waarna ze hem in de loop der tijd min of meer vergaten.[9] Nadat Dorst liet zien waar de bom ongeveer had moeten hebben gelegen, liet de burgemeester de locatie controleren door de Explosieven Opruimingsdienst. [10] Binnen een uur vonden zij inderdaad een bom met ruim 900kg springstof.[11]

Er moesten veiligheidsmaatregelen worden genomen. Op de dag dat de bom onschadelijk werd gemaakt, moest iedereen binnen een straal van 400 meter worden geëvacueerd. Iedereen binnen 800 meter van de locatie moest binnen blijven. Daarmee werd het grootste gedeelte van het dorp tot risicogebied aangewezen, waar niemand in- en uit mocht. Hiermee werden zo’n 4000 van de 5400 inwoners van het dorp getroffen.[12] Het hele dorp was in spanning, maar Van den Bosch zou later zeggen zich geen moment zorgen te hebben gemaakt. Toch heeft zij zich als verantwoordelijke voor de gemeentelijke veiligheid flink ingezet voor de veiligheid van haar inwoners.[13]

“Het hulpleger Puttershoek staat paraat”. Zo kopte het AD op 29 mei 1975 over de getroffen maatregelen. Van Den Bosch had de 60 bewoners van het verzorgingstehuis Huys te Hoecke en ongeveer 400 bewoners van 174 huizen rondom de bom laten evacueren.[14] De inwoners van het verzorgingstehuis werden met bussen naar partycentrum De Posthoorn gebracht, terwijl de 400 andere dorpsbewoners werden verspreid over het terrein van de suikerfabriek, het jongerencentrum en het recreatieoord. Ook aan de huisdieren werd gedacht: alle katten werden in kartonnen dozen verzameld en in een garage geplaatst.[15] Daarnaast was een grote actie van het rode kruis opgezet, met 60 man die in drie kolonnes medische hulp, gaarkeuken en bedden klaar hadden gezet.[16] De actie werd ondersteund door zestig man politie van het district Dordrecht.[17] Dat was allemaal de verdienste van Van den Bosch, die samen met de provincie een rampenplan op had gezet.[18]

Die donderdagochtend werd door de explosieven opruiming dienst om kwart over tien begonnen met het onklaar maken van de bom. Om half elf werd de eerste ontsteker verwijderd, om 11.40 de tweede en om elf uur werd de derde en laatste ontsteker verwijderd. Een half uur later, om 12.00 werd het sein veilig gegeven.[19]

Na afloop was de burgemeester vooral opgelucht en dankbaar. “Puttershoek is een gelukkig dorp”, liet ze optekenen in de kranten.[20] Ondanks haar minutieuze voorbereiding had een explosie catastrofaal kunnen zijn. Toch was het gevaar met deze ontmanteling volgens haar niet geweken: ze hield rekening met het feit dat er zeker meer bommen rondom het dorp zouden liggen.[21] Na afloop kreeg zij een stukje van de bom mee, dat zij op het gemeentehuis bewaarde als aandenken aan de dag.[22]

Binnen vier maanden kreeg ze gelijk. Terwijl ze zich bezig hield met een scheepsblokkade langs het dorp, werd een tweede bom gevonden die onschadelijk gemaakt moest worden.[23] In september van dat jaar werd een paar honderd meter verderop, bij de grens met Maasdam, een tweede V-1 gevonden. Net al eerder dat jaar werden de omwonenden, ditmaal 2000 man, geëvacueerd. Dit keer kon de bom echter niet worden gedemonteerd. Na een spannende nacht werd de bom opgegraven en naar Culemborg vervoerd, waar de bom tot ontploffing werd gebracht.[24]

Inwoners in verzet

In oktober 1976 raakte de burgemeester in verlegenheid door een klein schandaal bij de Suikerfabriek. Een groep inwoners had zich in dat jaar verenigd tegen de uitbreidingsplannen van de suikerfabriek. Hoewel zij de fabriek waardeerden om de werkgelegenheid, kon het in hun ogen niet zo zijn dat de fabriek nog verder uit zou gaan breiden richting het dorp. Deze uitbreiding zou er voor zorgen dat de waterstofsulfidestank die zij nu al ervaarden door de bezink- & schuimaardevelden nog dichter bij het dorp zou komen. Liever zouden zij zien dat de fabriek richting Kuipersveer uit zou breiden, aan de andere kant van de fabriek. Dat bleek echter onmogelijk, vonden zowel het gemeentebestuur als het bestuur van de fabriek.

Het meest verzetten zij zich echter tegen de goedkeuring die de burgemeester namens het gemeentebestuur had gegeven om deze velden aan te leggen. Hiervoor was er geen wijziging van het bestemmingsplan doorgegeven, waardoor dit eigenlijk helemaal niet had moeten kunnen. Volgens de burgemeester moest dit echter wel gebeuren, omdat de fabriek met de rug tegen de muur stond: de huidige stortplaats aan de andere kant van de fabriek kon niet meer gebruikt worden door verschuivingen in de waterkeringen. De fabriek stond echter op het punt aan de campagne te beginnen, waardoor zij wel moest uitbreiden om niet stil te hoeven te komen liggen. Het economisch belang was in haar ogen simpelweg te groot. Zij kon de 500 (in de campagne 650) mensen die werkzaam waren in de fabriek niet aan hun lot over laten.[25]

In de ogen van de bewoners woog het belang van de suikerfabriek echter veel te zwaar in het gemeentebestuur. Dat was niet gek, want beide wethouders en zes raadsleden waren werkzaam in het dorp. Dat zette de burgemeester echter weg als laster: haar medebestuurders waren in haar ogen integer en hadden geregeld de moed om ook tegen hun eigen werkgever in te gaan.[26]

Hoewel de milieudienst Drechtsteden de gezondheidsklachten van de bewoners ongegrond achtte, was de zaak wel een smet op de reputatie van de burgemeester. Slechts enkele maanden later kondigde ze dan ook haar vertrek aan.

Burgemeester van Brummen

Na precies vijf jaar, op 16 februari 1977, nam Van den Bosch op 55 jarige leeftijd afscheid van Puttershoek. Zij werd burgemeester van Brummen.[27] Meteen in haar eerste jaar kon ze de ervaring die ze in Puttershoek had opgedaan gebruiken in haar nieuwe functie. Nog geen twee weken nadat ze naar Puttershoeks voorbeeld een rampenplan had ingesteld voor de gemeente Brummen, brak er een gijzeling los in het dorp Eerbeek, waarbij een echtpaar met hun jonge dochter 12 uur lang onder schot werden gehouden. In haar ogen is de rol van de gemeente daarin vooral om justitie te ondersteunen en de randvoorwaarden te scheppen voor een succes. Dat is ook gelukt: de politie wist de gijzeling zonder slachtoffers te beëindigen.[28]

In het geweer tegen kruisraketten

In de jaren ’80, ten tijde van de koude oorlog, raakte ze als progressief bestuurster ook betrokken bij de pacifistische beweging. Dat begon al in 1982, toen de gemeenteraad van Brummen een motie aanname die zich uitsprak tegen de plaatsing van kruisrakketen op hun grondgebied, die overal in het land werd overgenomen[29] In 1983 sloot ze zich vervolgens aan bij de club van zeven, een groep van zeven burgemeesters die zich zorgen maakte om de plaatsing van kernwapens op hun gemeentegrond.[30] Deze groep was principieel tegen de wapens, maar zag ook een hoop praktische bezwaren op het gebied van logistiek veiligheid en inwonersparticipatie.[31] Door het proces te verstoren, bijvoorbeeld door via de Wet Ruimtelijke ordening jaren aan realisatietijd toe te kunnen voegen, zouden de burgemeesters in de ogen van de groep de plaatsing van de wapens kunnen voorkomen. Als het dan uiteindelijk toch uitkomt op een laatste stap, de wijziging van het bestemmingsplan, zouden ze op kunnen stappen. Hoewel zij er van uitgingen dat de kroon een burgemeester uit zou kiezen die dichter bij de idealen van de regering ligt, zou het proces hiermee opnieuw kunnen beginnen.[32]

Om deze zorgen te bespreken, organiseerden de burgemeesters samen met enkele andere vredesorganisaties op 9 juni 1983 een conferentie voor alle Nederlandse gemeentebestuurders.[33] Die dag was zij een van de zeven sprekers (de zgn. Bende van Zeven) die zich op deze bijeenkomst van links-progressieve bestuurders verzette tegen het kabinetsbeleid ten tijde van de koude oorlog.[34]

Afb. Van den Bosch spreekt (Vierde van Links)

Afb. Van den Bosch als spreker

In 1985 nam ze daarnaast deel aan de Nee-dagen van de Vrouwen voor Vrede, een pacifistische vrouwenbeweging. Zij was actief in de organisatie en hielp mee met het organiseren van demonstraties en bijeenkomsten, waarbij ze hamerde op de noodzaak voor duidelijke ideeën en concrete voorstellen voor een vreedzame samenleving.[35]

In de nadagen van haar carrière had ze haar volgende bezigheid in het maatschappelijk leven gevonden. Ze had de pensioengerechtigde leeftijd bereikt, waardoor het niet meer mogelijk was om verder te besturen als burgemeester.[36] Die kans greep ze echter met beide handen aan: Zo werd ze onder andere bestuurder voor de landelijke koepelorganisatie voor kindercentra en werkte ze als bestuurder voor musea.[37]

Na haar pensioneren kon Van den Bosch terugkijken op een succesvolle carrière in het openbaar bestuur. Als eerste vrouwelijke burgemeester van Zuid-Holland heeft ze ondanks de grootte van de gemeenten waar ze bestuurde regelmatig de krant gehaald. Ze wist zich vooral te profileren op veiligheid. Eerst als crisisbestuurder bij bomontmantelingen en gijzelingen, later als voorvechtster voor de internationale vrede.  

---

[1] ‘Puttershoek: vrouw wordt burgemeester’, Het vrije volk: democratisch-socialistisch dagblad (Rotterdam 27 januari 1972) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010957758:mpeg21:a0286>.

[2] ‘Wassènaarse PvdA huwt met D’66’, De Telegraaf (Amsterdam 9 december 1969) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011198012:mpeg21:a0158>.

[3] ‘Puttershoek: vrouw wordt burgemeester’.

[4] ‘Vijfde vrouwelijke burgemeester’, Algemeen Dagblad (Rotterdam 27 januari 1972) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:002867022:mpeg21:a00039>.

[5] ‘Vrouwelijke burgemeester voor Puttershoek (Z.H.)’, Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland (Leeuwarden 27 januari 1972) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010618938:mpeg21:a0176>.

[6] ‘Verkerk rijdt burgemeestersfeestje in de wielen’, De Telegraaf (Amsterdam 16 februari 1972) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011197057:mpeg21:a0315>.

[7] ‘In Puttershoek vrouw als burgemeester’, De Telegraaf (Amsterdam 27 januari 1972) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011196986:mpeg21:a0175>; ‘Vrouw (50) burgemeester van Puttershoek’, Nieuwsblad van het Noorden (Groningen 27 januari 1972) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011016271:mpeg21:a0260>; ‘Puttershoek: vrouw wordt burgemeester’.

[8] ‘Nederlandse vrouwelijke burgemeesters over het internationale jaar van de vrouw’, Leeuwarder courant: hoofdblad van Friesland (Leeuwarden 11 januari 1975).

[9] ‘Een ramp’, De Telegraaf (Amsterdam 29 mei 1975) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011198832:mpeg21:a0252>.

[10] ‘Onderzoek naar meer projectielen Puttershoek’, NRC Handelsblad (Rotterdam 30 mei 1975) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000032395:mpeg21:a0019>.

[11] ‘Heel dorp ontruimd voor onschadelijk maken van V-1’, Trouw (Meppel 28 mei 1975) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010822692:mpeg21:a0187>.

[12] Ibid.

[13] ‘Hoekse Waard wordt afgezocht op V-1’s’, Het vrije volk: democratisch-socialistisch dagblad (Rotterdam 20 september 1975) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010958876:mpeg21:a0206>.

[14] ‘V-1 in dorp onschadelijk gemaakt’, De Volkskrant (’s-Hertogenbosch 30 mei 1975) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010880802:mpeg21:a0207>.

[15] ‘Heel dorp ontruimd voor onschadelijk maken van V-1’.

[16] ‘Hulpleger Puttershoek is Paraat’, Algemeen Dagblad (Rotterdam 29 mei 1975) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:002915023:mpeg21:a00073>.

[17] ‘V-1 in dorp onschadelijk gemaakt’.

[18] ‘Hulpleger Puttershoek is Paraat’.

[19] ‘V-1 in dorp onschadelijk gemaakt’.

[20] ‘Onderzoek naar meer projectielen Puttershoek’.

[21] ‘V-1 in dorp onschadelijk gemaakt’.

[22] ‘Onderzoek naar meer projectielen Puttershoek’.

[23] ‘Gijzeling geen ramp’, Algemeen Dagblad (Rotterdam 10 november 1978) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:002939009:mpeg21:a00096>.

[24] ‘Tweeduizend mensen geëvacueerd: Puttershoek weer in ban van V-1’, Trouw (Meppel 19 september 1975) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010822594:mpeg21:a0073>.

[25] ‘Puttershoekers: weg die stank!’, Algemeen Dagblad (Rotterdam 14 oktober 1976) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:002930012:mpeg21:a00082>.

[26] Ibid.

[27] ‘Burgemeester Puttershoek naar Brummen’, Het vrije volk: democratisch-socialistisch dagblad (Rotterdam 2 februari 1977) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010959453:mpeg21:a0277>.

[28] ‘Gijzeling geen ramp’.

[29] ‘De burgemeesters en de kruisraket’, Nederlands dagblad: gereformeerd gezinsblad (Amersfoort 2 maart 1983) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010628397:mpeg21:a0006>.

[30] ‘Burgemeester Peize ontvouwt idee over kruisraketten’, Nieuwsblad van het Noorden (Groningen 24 februari 1983) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011010644:mpeg21:a0248>.

[31] ‘Burgemeesters willen via procedure kernraket weren’, NRC Handelsblad (Rotterdam 25 februari 1983) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000027952:mpeg21:a0038>.

[32] Ibid.

[33] ‘Conferentie over raket’, Algemeen Dagblad (Rotterdam 25 februari 1983) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:002998022:mpeg21:a00080>.

[34] ‘Conferentie over plaatsing raketten Bestuurders als door de hollanditis aangetast’, Het vrije volk: democratisch-socialistisch dagblad (Rotterdam 10 juni 1983) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010961399:mpeg21:a0232>.

[35] ‘En op het Binnenhof doofden de fakkels…’, De waarheid (Amsterdam 24 oktober 1985) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010471804:mpeg21:a0010>.

[36] ‘Burgemeester C. A. Verspuij naar Brummen’, Nieuwsblad van het Noorden (Groningen 1 juli 1986) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011011657:mpeg21:a0108>.

[37] ‘Personalia’, Trouw (Meppel 24 november 1986) <https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010827427:mpeg21:a0061>.